Раздзел 7. Арфаэпія

 

Арфаэпія (ад гр. правільны + мова,маўленне) – гэта 1) сістэма агульнапрынятых правілаў літаратурнага вымаўлення; 2) раздзел мовазнаўства, які распрацоўвае і вывучае правілы літаратурнага вымаўлення.

Літаратурнае вымаўленне – нармалізаванае вымаўленне, якое не мае прыкмет прастамоўя і дыялектнай гаворкі. У паняцце арфаэпіі ўваходзяць:

 – правільнае вымаўленне гукаў і гукаспалучэнняў ў маўленчай плыні,

правілы інтанавання [7, с. 49].

У залежнасці ад грамадскага выкарыстання і мэты выказвання  ў беларускай літаратурнай мове, як і ў любой іншай мове, адрозніваюцца шэраг  стыляў, якім уласцівыя свае характэрныя маўленчыя сродкі,  што праяўляюцца у лексіцы, сінтаксісе і фанетыцы. У залежнасці толькі ад гукавых асаблівасцей адрозніваюцца два асноўныя стылі, якія акад. Л.У. Шчэрба назваў поўным і гутарковым.

Поўным стылем мы карыстаемся тады, калі хочам зрабіць наша маўленне асабліва выразным. Для гэтага выразна артыкулююцца ўсе гукі, склады, робяцца паўзы паміж словамі і да т. п. У поўным стылі лепш за ўсё выяўляюцца гукавыя асаблівасці слоў, а таксама характэрныя прыкметы кожнага прыватнага  гуку. Аднак поўны стыль ні ў якім разе нельга атаясамліваць з так званым палітарным вымаўленнем. Вымаўленне ў поўным стылі абавязкова падпарадкавана дзеючым літаратурным арфаэпічным нормам. Так, напрыклад, словаформа кніжцы ў поўным стылі гучыць як [кн’ісцы].

Гутарковы стыль характарызуецца адсутнасцю поўнай выразнасці ў вымаўленні. Ён мае шмат градацый – ад таго, які ўласцівы спакойнай гутарцы блізкіх людзей, і да пазбаўленага стараннасці хуткага   маўлення, у якім магчымая не толькі рэдукцыя галосных, але і выпадзенне цэлых складоў-, моцна выяўляецца асіміляцыя. Гукавыя змены, якія адбываюцца ў размоўным стылі, не павінны выходзіць за межы дзеючай літаратурнай нормы.

Мяжа паміж поўным стылем і гутарковым даволі ўмоўная, і  моўца у працэсе  маўлення бесперапынна пераходзіць з аднаго стылю на іншы. Пры вывучэнні гукавых асаблівасцей  беларускай мовы ў цэнтры ўвагі будзе поўны стыль вымаўлення, паколькі ў ім з найбольшай выразнасцю рэалізуюцца ўсе асаблівасці фанетычнай сістэмы беларускай літаратурнай мовы.

Пад літаратурным вымаўленнем (арфаэпіяй) разумеюць сукупнасць правілаў агульнанароднага вымаўлення. Аднак аб'ём паняцця “арфаэпія” вызначаецца па-розному: адны пад арфаэпіяй разумеюць толькі сукупнасць правілаў вымаўлення асобных гукаў і іх злучэнняў, іншыя ўключаюць у яе і націск, а трэція – таксама інтанацыю. Уключаць у арфаэпію ўсе складнікі гукавога афармлення вуснага  маўлення цалкам лагічна. Для гэтага ёсць такія падставы. Націск з'яўляецца надзвычай важным бокам вуснага маўлення. Ён стварае спецыфічную для кожнай мовы рытміку слова. Не менш важнае таксама яго функцыянаванне ў пры словазмеяненні  і словаўтварэнні.

Інтанацыя як сродак выказвання камунікатыўнай і эмацыйнай прыроды мовы з улікам яе нацыянальных асаблівасцей таксама характарызуе гукавую сістэму беларускай мовы.

Норма літаратурнага вымаўлення мае вялікае грамадскае значэнне, паколькі менавіта дзякуючы норме мова можа выконваць уласцівую ёй функцыю – быць сродкам камунікацыі людзей.

Адзінае агульнанацыянальнае вымаўленне з'яўляецца абавязковай прыкметай беларускай мовы, як і наогул кожнай літаратурнай. Захаванне літаратурнага вымаўлення – абавязковае  патрабаванне да ўсіх носьбітаў беларускай мовы. Любыя адхіленні ад літаратурнага вымаўлення адцягваюць увагу слухача ад зместу сказанага і накіроўваюць яе на знешні, гукавы бок маўлення. Тым самым абцяжарваецца паразуменне, г. зн. парушаецца маўленчыя   зносіны. Затое нарматыўнае вымаўленне палягчае і паскарае працэс зносін. Выразная, выразная, гучная, багатая, маляўнічая інтанацыя фразы ўдакладняе выражэнне думкі, узмацняе эмацыйнае ўздзеянне на слухача.

Роля літаратурнага (а значыць, і нармаванага) вымаўлення асабліва расце ў нашай краіне ў сувязі з бурным развіццём разнастайных формаў вуснага маўлення, калі да грамадскай дзейнасці, звязанай з публічнымі выступамі, далучыліся найшырэйшыя масы насельніцтва. Узорнае вымаўленне з'яўляецца адной з важных прыкмет агульнай культуры чалавека.

Арфаэпічныя нормы сучаснай беларускай літаратурнай мовы сфарміраваліся паступова. У канцы 19 – пачатку 20 ст. беларуская мова немела дасканалага правапісу, не існавала і строгіх вымаўленчых норм, якіяскладваюцца і замацоўваюцца звычайна пазней за арфаграфічныя. Аднак у вымаўленні людзей, што карысталіся вуснай формай беларускай мовы, назіраліся агульныя рысы, абумоўленыя артыкуляцыйнай базай, натуральным укладам моўных органаў, а таксама асаблівасцямі беларускай фанетыкі: аканне, дзеканне і цеканне, мяккія афрыкаты [дз'] i |ц'], зацвярдзелыя [ж], [ш], [дж], [ч], [р], фрыкатыўны [ү], губна-губны [ў], асімілятыўная мяккасць [з'], [с'] і інш. Гэтыя фанетычныя асаблівасці беларускай мовы замацаваліся як арфаэпічныя правілы. Выпрацоўцы арфаэпічных норм спрыяла ўпарадкаванне беларускага правапісу, значная частка правіл якога грунтуецца на фанетычным прынцыпе і адпавядае вымаўленню. Пашырэнне сферы ўжывання вуснай літаратурнай мовы ў 1920-я гады, адкрыццё ў 1920 г. Беларускага дзяржаўнага тэатра ў Мінску,  у 1926 г.- Другога беларускага тэатра ў Віцебску, павелічэнне колькасці навучальных i культурна-асветных устаноў адыгралі пэўную ролю ў стабілізацыі норм вуснай літаратурнаймовы, якія склаліся пераважна да 30-х гадоў 20 ст.

Нормы вымаўлення змяняюцца разам з развіццём мовы, яны толькі адносна стабільныя. Змены ў беларускім правапісе (1933 г.; 1957 г.), а таксама ўплыў дыялектнай мовы прывялі да наяўнасці варыянтаў. У «Беларускай граматыцы для школ» Б. Тарашкевіча (1918) адзначалася,  што не і без, калі яны пішуцца асобна, «лічацца за склад слова, перад якім яны стаяць» і «падпадаюць пад агульнае правіла аб аканні», а таму пісалі: ня буду, бяз гора. Гэтае правіла адлюстроўвала фанетычную асаблівасць беларускай мовы («яканне») і спрыяла замацаванню яе як арфаэпічнай нормы. Рэформай правапісу ў 1933 г. гэтае правіла заменена: з таго часу «не і без, калі яны стаяць асобна, заўсёды пішуцца праз е». Пад уплывам арфаграфіі і побач з нарматыўным вымаўленнем часціцы не і прыназоўніка без ([н'а]думаў, [б'аз]  вас) назіраецца такое: [н'э] думаў, [б'эз] вас. Удакладненні ў правапісе 1957 г. прывялі да змянення ў вымаўленні «інтэрнацыянальна-рэвалюцыйных слоў», напісанне якіх і вымаўленне не падпарадкоўвалася агульнаму правілу аб аканні (правапіс 1933 г.): рэволюцыя, совет, большэвік, пролетарый, комуна, соцыялізм, комунізм, комсамол, піонер. Прыкладам змянення арфаэпічных норм з'яўляецца таксама замена мяккага гука [л'] цвёрдым [л] у запазычаных словах: [Ло]ндан (Лондан), фі[ла]софія, мана[ло]г (раней вымаўлялася і пісалася: [Л'о]ндон (Лёндон), фі[л'о] зофія (філёзофія), моно[л'о]г (монолёг)). Пад уплывам дыялектнай мовы замацавалася вымаўленне і напісанне форм 1-й асобы множнага ліку дзеясловаў з канчаткам -ом (-ём) (бяром, нясём, ідзём).

Аднастайнае вымаўленне, як і аднастайны правапіс, мае вялікае практычнае значэнне. Валоданне арфаэпічнымі нормамі з'яўляецца абавязкам тых людзей, якія карыстаюцца вуснай літаратурнай мовай у сваёй працы, у публічных выступленнях перад масавым слухачом. Павышэнне ролі вуснай беларускай мовы ў грамадскім жыцці – адзін з істотных фактараў удасканалення арфаэпічных норм [3, с. 53].

Арфаэпічныя нормы –  гэта захаванне патрабаванняў літаратурнага вымаўлення носьбітамі беларускай літаратурнай мовы. Парушэнне такіх норм вядзе да арфаэпічных памылак.

Прычыны апошніх розныя. Адна з іх – уплыў дыялектнай мовы. Вынік яго – захаванне ў вымаўленні гукаў ці іх спалучэнняў пэўных дыялектных рыс, што не супадаюць з фанетычнымі рысамі літаратурнай мовы. Парушэнні такога тыпу назіраюцца ў людзей,  якія ў дзяцінстве карысталіся дыялектнай мовай. Дыялектным уплывам тлумачацца змяненні якасці галосных гукаў у літаратурнай мове выхадцаў з розных раёнаў Беларусі. Такім з'яўляецца вымаўленне на месцы [а] перад [ў] гука [о]: наст[о] ўнік  (наст[а] ўнік), пр[о] ўда (пр[а]ўда), сказ[о]ў  (сказ[а] ў), у[з'о] ў  (у[з'а]ў). На месцы [ы] пасля губных [б], [в], [м], [п] некаторымі асобамі, для якіх роднымі з'яўляюцца так званыя укаючыя гаворкі, вымаўляецца [у]: б[у]к (б[ы]к), в[у]касіць  (в[ы]касіць), пам[у]лка  (пам[ы]лка), кап[у]т (кап[ы]т).

Да арфаэпічных памылак, крыніцай якіх з'яўляюцца розныя беларускія гаворкі, адносяцца таксама наступныя: вымаўленне на месцы падоўжаных зычных скарочаных або зусім кароткіх гукаў: насе [н']е, [н']e),га[л']ё (га [л']ё),збо[ж]а); вымаўленне замест спалучэння [с'ц'] гука [с']: рада[с'] (рада[с'ц']), маладо[с'] (маладо[с'ц']); памякчэнне [з], [с] перад заднеязычнымі гукамі [г'], [к'], [х']: [з'] гінуць ([з’] гінуць), [с'] кінуць ([с]кінуць), [с'] хіліць ([с] хіліць) і інш.

Другая прычына арфаэпічных памылак – уплыў рускай мовы, якой валодае большасць жыхароў Беларусі. Парушэнні арфаэпічных норм узнікаюць пры недасканалым валоданні беларускай і рускай мовамі. неразмежаванні фанетычных асаблівасцей гэтых дзвюх моў. Яны назіраюцца ў маўленні людзей, якія часцей карыстаюцца рускай мовай і пераносяць асобныя яе рысы ў беларускую: вымаўленне г выбухнога на месцы фрыкатыўнага [ү]: [г]орад  ([ү] орад), я[г] ады (я[ү] ады, [г] рыбы ([ү] рыбы); вымаўленне [ч] як [ч']: (ч']алавек ([ч]алавек), ру(ч']аінка  (ру[ч]аінка), хлап[ч'] укі (хлап [ч] укі); вымаўленне гукаў [л], [в], [ф] на месцы губна-зубнога гука [ў]: хадзі[л] (хадзі[ў]) пра[в]да  (пра[ў]да), тра[ф] ка (тра [ў] ка);  вымаўленне двух асобных гукаў [д] і [ж] або гука [ж] на месцы афрыкаты [дж]: ура[д-ж]ай, ура[ж]ай  (ура[дж]ай); цвёрдае вымаўленне  [з], [с] перад мяккімі зычнымі замест  [з'], [с']: [з] замест ([з'] [з]вінець ([з'] вінець), [с]нег ([с']нег), [с]ветлы  ([c']ветлы).

Прычынай парушэння літаратурнага вымаўлення з'яўляецца таксама ўплыў арфаграфіі. Вядома, што вымаўленне і напісанне супадаюць не заўсёды: так, у словах горад, агарод, кладка пішам літару д, а вымаўляем т.

Пры чытанні па літарах не толькі замацоўваюцца памылкі, якія ўзніклі пад уплывам дыялектнай і рускай моў, але і ўзнікаюць спецыфічныя: напрыклад, вымаўленне [i] без прыстаўнога [й] у пачатку слова:  [i] ней ( [йі] ней), [i] х ( [йі] х); вымаўленне [э] у часціцы не і прыназоўніку без, калі яны стаяць перад словам з націскам на першым складзе:  [н'э] ведаю ([н'а] ведаю), [н'э] буду  ([н'а] буду), [б'э]з радасці ([б'а]з рáдасці).

Да памылак вуснага маўлення належыць ненарматыўны выбар месца націску ў асобных словах у выніку пранікнення ў літаратурную мову дыялектных акцэнтных асаблівасцей  (аглабля, бульбіна, вугол), уплыву акцэнтуацыйных норм рускай літаратурнай мовы (аснаўны), няправільнага засваення месца націску ў запазычаных словах (áгент, áер, áлкагаль, дакумент, магáзін) [3, с. 51].  

Арфаэпічныя нормы, уласцівыя вуснай форме літаратурнай мовы, забяспечваюць яе адзінае гукавое афармленне і робяць маўленне дасканалым сродкам моўных зносін. Арфаэпія ахоплівае ўсю фанетычную сістэму мовы, г. зн. гукі, іх якасць, фанетычна абумоўленыя змяненні. Да арфаэпіі належыць таксама вымаўленне гукаў, якое не вызначаецца фанетычнымі асаблівасцямі мовы, а звязана з пэўнымі асаблівасцямі яе лексічнага складу.

Напрыклад, важнай рысай беларускай фанетыкі з'яўляецца асімілятыўнае памякчэнне зычных гукаў [с], [з] у становішчы перад мяккімі зычнымі: [с'] негавік, пе[с'] ня, [з'] лёт, у[з'] бярэжжа. Правіла аб вымаўленні гэтых гукаў поўнасцю адпавядае фанетычнай асаблівасці беларускай мовы. Або такі прыклад: афрыката  [дж] вымаўляецца як адзін гук: даж [дж] ы, ха [дж] у, але ў некаторых запазычаных словах можа быць спалучэнне гукаў [д] -[ж]: камба[д] - [ж]ыец, та[д] - [ж]ык. Літары д і ж могуць не ўтвараць афрыкаты і ў беларускіх словах на стыку марфем: па[д] -[ж]аць, а[д]-[ж] ыць i пад.

Арфаэпічнымі нормамі сучаснай беларускай літаратурнай мовы прадугледжваецца аднастайнае вымаўленне галосных і зычных гукаў, спалучэнняў зычных. Правілы вымаўлення і напісання галосных у пераважнай большасці выпадкаў супадаюць. Пад націскам усе галосныя вымаўляюцца выразна: р[э] кі, [з'э] млі, в[о] льны, [л'ó] гкі, пр[á] вільны, з[в'á] зка, [в'і] льгаць, в]ы] бары, д]у] мка, [дз'ý] ба.

Аканнем называюць супадзенне ў вымаўленні галосных [о], [э] з галосным [а] пасля цвёрдых зычных, калі з іх зрушваецца націск, напрыклад: ногі – нага, дрэмле – драмлю, цэгла – цагляны, кол – калы. Чаргаванне [о], [э]  націскных з [а] ненаціскным прыводзіць да памяншэння галосных у ненаціскных складах на два. Аканне распаўсюджваецца на ўсе ненаціскныя склады, як пераднаціскныя, так і паслянаціскныя. Аднак маецца група слоў, якія не падпарадкоўваюцца аканню. Гэта некаторыя словы з  націскнымі складамі ро, ло. Галосныя [о], [э] у іх, апынуўшыся ў аднакаранёвых словах не пад націскам, пераходзяць у [ы]: кроў – крыві, хрэсьбіны – хрышчэнне, глотка – глыток, блохі – блыха, крошка – крышыць іг. д.

Вельмі часта ў запазычаных праз рускую мову словах вымаўляецца  і пішацца [ы] пасля [р] там, дзе этымалагічна павінен быць гук [э]: брызент, цырымнія, трывога, рызіна, рысора і г. д. Згодна літаратурнаму вымаўленню, у словах лодар, водар і вытворных ад іх у  паслянаціскным складзе вымаўляецца [а]. Ненаціскны галосны [э] захоўваецца ў ненаціскных складах у шматлікіх запазычаных словах: рэвалюцыя, рэг-ламент, тэкстыль, эканоміка, Жэнева. Гук [о] пераходзіць у [а] і ў запазычаннях ва ўсіх ненаціскных складах: пралетарый, пастамент, рэвалюцыя, санет. Беларускі правапіс цалкам адлюстроўвае аканне, па- гэтаму пасля цвёрдых зычных літары  пішуць адпаведныя галосныя гукі.

Супадзенне галосных [о], [э] з галосным [а] пасля мяккіх са- галосных называюць яканнем, напрыклад: вецер – вятры, вёсны – вясна, мёд – мядовы, спець – спяваць.

Яканне распаўсюджваецца толькі на першы пераднаціскны склад. У астатніх пераднаціскных і  паслянаціскных складах  захоўваюцца гук [э]. Гук [о] у гэтых пазіцыях не сустракаецца, таму што пасля мяккіх зычных ён магчымы толькі пад націскам. Калі націск з яго сыходзіць, то на яго месцы гучыць [э]: мёд-медагонка, вёсны – веснавы.

Галосны [а] не ў першым пераднаціскным складзе можа быць толькі тады, калі ён ёсць у аднакаранёвых словах пад націскам: пятачок – пяць, ляскатанне – ляскаць, лямантаваць – лямант і г. д.

Галосны [э] у запазычанай лексіцы захоўваецца і ў першым пераднаціскным складзе: сезон, перон, электрон, бензін.

Ёсць вялікая група дзеясловаў, у якіх замест якання  назіраецца чаргаванне [е] – [і], напрыклад: здзерці – здзіраць, заперці – запіраць, зацерці – заціраць. Гэта ж з'ява назіраецца і ў некаторых іншых выпадках тыпу свет – світанне, прыветна – прывітаць.

Націскныя і ненаціскныя галосныя  [i], [ы] пасля зычных у сярэдзіне слова вымаўляюцца выразна: [л'і] тара, [в'і] наваты, назóў [н'і] к, пам[ы] лка, п[ы] танне, дабегч [ы]. Перад націскным [i] у пачатку слова і ў сярэдзіне пасля галоснага ў вымаўленні развіваецца прыстаўны зычны гук [й]: [й]іхні, [й]іней, [й]іскры, кра [й]іна, ма[й] імі. Прыстаўны [й] з'яўляеццатаксама пасля галоснага, пасля апострафа і мяккага знака як перад націскным, так і перад ненаціскным [i]: кра[й]і, у сям'[й]і, у Іль[й]і, у выра[й]і, сéм'[й]і, Іль[й]ічá. У запазычаных агульных і ўласных назоўніках перад пачатковым націскным [i] прыстаўны гук [й] можа не развівацца: імпарт, імпульс, Інга, Ігар, Індыя. Пасля цвёрдага зычнага на стыку слоў, частак складанага слова або марфем вымаўляецца гук [ы], які на пісьме можа абазначацца як літарай ы, так і літарай і: брат[ы] сястра, пед[ы] нстытут, уз[ы]сці. Пачатковы ненаціскны [i], а таксама злучнік і пасля слова, якое заканчваецца на галосны, пры адсутнасці паўзы паміж словамі замяняецца ў вымаўленні на [й]: на [й] грышчы, маці [й] дачка, прыйшлі [й] сказалі, не [й] дзі. Такая ж замена адбываецца і пасля прыставак на галосны: за [й] граць, па[й] сці, вы[й]сці.

Галосны [у] вымаўляецца выразна і ў націскным, і ў ненаціскным становішчы: в[у]ліца, адв[у]чыцца, г[у]тарковы, сціс [у] ць. Пасля галоснага пачатковы [у] і прыназоўнік у замяняюцца на зычны [ў]: прыехалі [ў]чора, дарога [ў] полі, ва [ў] ніверсітэце, брата [ў] ладзіміра (Уладзіміра), на [ў]рале (на Урале), (ва ўласных назвах пачатковы гук [ў] на пісьме абазначаецца адпаведна літарай У: ва Ушачах). Гук [ў] не вымаўляецца ў запазычаных словах, калі [у] утварае самастойны склад (аквары[у] м, калёкві[у] м).

У пачатку слова  націскныя галосныя ў спрадвечна беларускіх словы сустракаюцца вельмі рэдка. Звычайна яны прыкрываюцца прыстаўнымі зычнымі [у], [г], [й]: вока,  Ганна, вугал, гэты, ён [йон], іней [йіней]. У асноўным тут прадстаўлены толькі ненаціскныя галосныя: авёс,  участак, імавернасць і г. д. Пры гэтым [у] захаваўся толькі там, дзе ён быў прыстаўкай або развіўся з [в]:  участак, унук, урач.

Прыстаўны зычны часам захоўваецца і перад ненаціскным [а], які ўзнік на месцы [о] у выніку акання. Часцей за ўсё дапускаюцца варыянты вымаўлення з прыстаўным зычным і без яго: вокны – акно і вакно, востры – астрыць і вастрыць, але: возера – азёры, восень – асеннііг. д.

Сярод слоў з пачатковымі ненаціскнымі галоснымі вылучаецца вялікая група з прыстаўнымі галоснымі. Прыстаўнымі могуць быць толькі галосныя [а] і [і]. Яны з'яўляюцца перад  спалучэннямі зычных [р], [л], [м], [ў] з іншымі зычнымі і вельмі рэдка перад некаторымі іншымі спалучэннямі, напрыклад: ірваць, ірдзець, імчаць, імгла, імгненне, імшара, ілгаць, аўторак, істужка, ігруша. Частка гэтых слоў дапускае варыянты – як з прыстаўным [а], так і з прыстаўным [і]: амшара і імшара,аржаны і іржаны.

У звязным маўленні прыстаўныя галосныя ўзнікаюць толькі тады, калі папярэдняе слова заканчваецца на зычны гук. Калі ж папярэдняе слова заканчваецца на галосны, то прыстаўныя галосныя не ўзнікаюць. Параўнайце выразы: выгляд ільва і гляджу на льва, пёк аржаны хлеб і пякла ржаны  хлеб. Некаторыя словы дапускаюць варыянты  вымаўлення – з пачатковым галосным асновы і без яго: іграць і граць, агарод і гарод.

Пры  ўтварэнні новых слоў з дапамогай прыставак на галосны ад слоў, якія пачынаюцца некаторымі спалучэннямі зычных, у тым ліку і спалучэннямі зычных, перад якімі ўзнікаюць прыстаўныя галосныя, паміж прыстаўкай і коранем з'яўляецца ўстаўны галосны: падаткнуць, адабраць (ад браць), адагнаць, адагрэць. Прыназоўнікі з, к  перад словамі, якія пачынаюцца з спалучэннем зычных [мн], а таксама з зычнага [с], набываюць галосны [а]: са страху, ка мне. Прыназоўнік у перад словамі, якія пачынаюцца з [у], ператвараецца ў ва, а [у] пачатку слова пераходзіць у [ў]: ва ўсіх, ва ўступе.

У працэсе гістарычнага развіцця ў некаторых выпадках наяўнасць беглага галоснага ў корані можна вызначыць толькі ўскосна, напрыклад, праз формы з [ы], [і],  якія ўзыходзяць да [о], [е]: адазвацца-адзывацца, разапхнуць-распіхаць і г. д. У некаторых выпадках існаванне галоснага ў корані з пункту гледжання сучаснай беларускай мовы вызначыць  яшчэ больш а цяджка:  сагрэць (гістарычна той жа корань, што і гарэць) разапрэць (гістарычна аднакарэнныя з парыць) і г. д. Але ў цэлым гэтая з'ява агульная для рускай і беларускай моў.

Прыстаўны галосны захоўваецца пасля прыставак на зычны толькі ў  нешматлікіх словах: адымчаць, абымшэлы, разылгацца [4, с. 48–49].

Прыстаўныя зычныя з'яўляюцца перад націскнымі галоснымі. Часцей за ўсё прыстаўным з'яўляецца зычны [в]: вугаль, востры. Ён узнікае перад  націскным [о] ў пачатку і  сярэдзіне слова: возера, вокны, навокал, навобмацак.

Не з'яўляецца прыстаўны [в] у словах  одум, наогул, оканне і ў і ў большасці запазычаных слоў: ордэн, омнібус. Толькі словы воцат і вохра (дапушчальна і охра) ўжываюцца з прыстаўным зычным. Калі націск з [о] сыходзіць, то адпадае і прыстаўны зычны: азёры, акно, альховы. Толькі ў некаторых выпадках ён захоўваецца перад [а] з  націскнога [о]: наваколле, вачэй. Часам у гэтай пазіцыі могуць выкарыстоўвацца варыянты з пры- стаўным зычным і без яго: акно і вакно, заастрыць і завастрыць.

Прыстаўны [в] з'яўляецца і перад [у],  націскным і ненаціскнным: вуха, павук, навучэнец, вучыцца. Прыстаўнога зычнага няма толькі перад [у] прыставачным,  які ўзыходзіць да прыстаўкі або ўзнік з [в]: участак, ускраіна, унук,  учарашні, усход, узнікненне. Няма прыстаўнога зычнага і ў запазычаных словах: унія, універсітэт, унікальны, прэзідыум, кансіліум.

Шырокараспаўсюджаныі прыстаўны[й]. Ён з'яўляеццаўпачаткусловаперад націскным [і]: інёй[йін'эй], іхні [йіхн'і], іскра[йіскра].Перад націскным іненаціскным [і]у сярэдзінеслова [й] часцей за ўсё не з'яўляецца прыстаўным, таму што адносіцца да кораня, а наступны[і]– дасуфіксаабо канчатка: героі[г’еройі] – корень герой, краіна[крайіна] –корань край . Устаўны [й]  узнікае ў запазычаных словах перад [а], [[о], [э] пасля галосных [і], [ы]: стацыянар [стацыйанар], алімпіяда[ал'імп'ійада], радыё [радыйо], біелаг[б'іёлах], дыякан[дийакан], акіян[ак'ійан], піянер[п'ійан'эр], але: сальфеджыа,  адажыа і некаторыя іншыя.

Прыстаўны [й] развіўся і ў займенніках 3-й асобы ён,  яна, яно, яны. Не з'яўляецца прыстаўны [й] перад [і] прыстаўным: ільняны, ірдзець,  істужка,  іржышча, перад ненаціскным [і] у запазычаных словах, а часам і словах славянскага паходжання: індустрыя, інстытут, інжынер, ігольчаты, зхаінтрыгаваць.

У слове гэты і вытворных ад яго маецца прыстаўны [γ]. Дапускаецца ён і ў некаторых іншых словах: гастрыць – астрыць, гараць – араць [4, с. 60-62].

Гук [ү] вымаўляецца працяжна. Гэты заднеязычны звонкі і шчылінны гук сустракаецца як у спрадвечна беларускіх, так і ў большасці запазычаных слоў: [ү]арох, а[ү]арод,[ү'э]ктар, [ү]арнізон. Выбухны [г] вымаўляецца толькі ў некаторых запазычаных словах, у спалучэнні [зг] і на месцы [к] перад звонкімі зычнымі: [г] анак, [г] узік, [г] онта, [г] аза, [г]валт, [г'i]рса, шва[г'э] р, ма[зг'і], рэ[зг'і] ны, ва[г] зал (вакзал), ру[г] зак (рукзак), э[г] замен (экзамен), э[г] земпляр (экземпляр), та[г] было (так было).

Гукі [з'], [с'], [дз'], [ц'] сваім утварэннем адрозніваюцца ад адпаведных парных цвёрдых гукаў [з], [с], [дз],[ц]. Пры іх вымаўленні язык прыціскаецца да пярэдняй часткі цвёрдага паднябення, а таму яны больш мяккія, чым у рускай мове. Гукі [з], [с] у адпаведнасці з правіламі літаратурнага вымаўлення памякчаюцца перад мяккімі зычнымі і ў словах, і на стыку слоў (асімілятыўнае памякчэнне): [з'] мена, бая[з'] лівы, [з']дзедам, [с'] ветлы, [с'] мех, [с'] сіняга неба. Перад заднеязычнымі мяккімі [г'], [к'], [x'] такога памякчэння не адбываецца: [з] гінацца, [с] кінуць, [с] хi-ліцца.

Гукі [н], [л] памякчаюцца перад яккімі [дз], [ц'], [н'], [й]: му[н']дзір, на фро[н']це, малі[н'] нік, ка [н'йа] к, насто[л'] нік.

Падоўжаныя зычныя вымаўляюцца як адзін доўгі гук: га[л':] ё, пыта[н':]е, збо [ж:]а, узвы [ш:]а.

Звонкія зычныя на канцы слова і перад глухімі вымаўляюцца як глухія, а глухія перад звонкімі –  як звонкія: наро[т] (народ), хле[п] (хлеб), яга [т] ка (ягадка), гры [п] кі (грыбкі), ка[з'] ба (касьба), фу[д] бол (футбол).

У спалучэннях шыпячых гукаў са свісцячымі або свісцячых з шыпячымі папярэдні гук прыпадабняецца да наступнага: купае[с':]я (купаешся), у крыні [ц:] ы (у крынічцы), [ж:]аты(зжаты), пагру[шч]ык (пагрузчык), ра[шч] ысціць (расчысціць), ра[ш:]ыць (расшыць).

Да наступных гукаў прыпадабняюцца [д], [т] у спалучэннях дч, тч, дц, тц, і гэтыя спалучэнні вымаўляюцца адпаведна як [ч] або [ц]: перакла[ч:]ык (перакладчык), пераплё[ч:]ык (пераплётчык); у ло[ц:]ы (у лодцы), у пала[ц:]ы (у палатцы). Спалучэнне зск вымаўляецца як [ск]: каўка[ск']і (каўказскі); спалучэнне дск – як [цк]: грама[цк']і (грамадскі).

Гукі[з’], [с’], нягледзячы на наяўнасць шапяляватасці (паводле месца ўтварэння яны пярэднепаднябенныя), устойліва адрозніваюццаад[ш], [ж]: па-першае, у[с'], [з'] шыпячыпрыгукнязначны, па-другое[ш], [ж]у адрозненнеад[з'], [с']заўсёды цвёрдыя.Гэтыяпарыгукаўадрозніваюць, напрыклад, словышэсц(ь) : сесц(і), жаць : зяць.

У сувязі з рознымімарфалагічнымізменамішыпячыямогуць апынуцца перадсвісцячымі, а свісцячыя – перадшыпячымі. У гэтым выпадку дзейнічаезаканамернасць, уадпаведнасціз якой шыпячыяперадсвісцячымівымаўляюцца яксвісцячыя, а свісцячыя перадшыпячымі– як шыпячыя: сшытак [шшытак], езджу[йэжджу], разжаць [раж-жац'], зжыць [жжыц'], суражскі [сураск'і] ад Сураж, чэшскі[чэск'і].

У адпаведнасціз названайзаканамернасцюзычны[ч] перад [ц] вымаўляецца як [ц], а [ш] перад -ся – як [с']: рэчцы[рэц:ы] ад рэчка, купаешся [купайэс'с'а], мыешся [мыйэс'с'а], цікавішся[ц'ікав'іс'с'а] – цікавішся [4, с. 57].

‹ ›